Η Ευρωπαϊκή Ένωση ενεργοποιεί ένα έκτακτο mega–πακέτο για την ενέργεια, σε μια προσπάθεια να προλάβει μια νέα, πολυεπίπεδη κρίση που προκαλεί ο πόλεμος στο Ιράν και το μπλοκάρισμα του Περσικού Κόλπου. Το σχέδιο όμως ισορροπεί ανάμεσα σε βραχυπρόθεσμες παρεμβάσεις και δομικές αδυναμίες της ΕΕ, αφήνοντας πολλά κενά για τις εθνικές κυβερνήσεις.
Η Κομισιόν παρουσιάζει την Τετάρτη ένα ευρύ πακέτο έκτακτων μέτρων, με βασικό εργαλείο την χαλάρωση των κανόνων κρατικών ενισχύσεων ώστε τα κράτη-μέλη να μπορούν να καλύπτουν έως και το 70% του κόστους χονδρικής ηλεκτρικής ενέργειας μέχρι τον Δεκέμβριο. Παράλληλα, προβλέπεται δυνατότητα στήριξης έως 50% του πρόσθετου κόστους καυσίμων για συγκεκριμένους κλάδους, καθώς και στοχευμένες φοροελαφρύνσεις για να συγκρατηθούν οι λογαριασμοί ενέργειας νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Ωστόσο, ένα μεγάλο μέρος της απάντησης της ΕΕ παραμένει είτε μακροπρόθεσμο είτε αυτοσχέδιο, καθώς προσπαθεί να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα την έκρηξη τιμών, τους κινδύνους για την ασφάλεια εφοδιασμού σε φυσικό αέριο και τα οξύτατα προβλήματα σε καύσιμα αεροπορίας και ντίζελ.
ΕΕ και ενέργεια: από το φυσικό αέριο στα καύσιμα αεροπλάνων
Αν και η ΕΕ είχε αρχικά εμφανιστεί καθησυχαστική, επικαλούμενη τη διαφοροποίηση προμηθευτών και την ανάπτυξη των ΑΠΕ, η πραγματικότητα της αγοράς ενέργειας την διέψευσε γρήγορα. Το μπλοκάρισμα στο Στενό του Ορμούζ, από όπου διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου και LNG, σε συνδυασμό με τον βομβαρδισμό δύο τεράστιων κοιτασμάτων φυσικού αερίου στο Κατάρ στις 19 Μαρτίου, έκοψε περίπου το 3% της παγκόσμιας προσφοράς σε δευτερόλεπτα, εκθέτοντας χώρες όπως η Ιταλία και το Βέλγιο. Η στροφή της Ευρώπης σε LNG αντί για ρωσικό αγωγό–αέριο σημαίνει ότι τα φορτία μπορούν να ανακατευθυνθούν εκεί όπου οι τιμές είναι υψηλότερες, εντείνοντας τον παγκόσμιο ανταγωνισμό και απειλώντας να αφήσουν την ΕΕ εκτός αγοράς.
Ταυτόχρονα, η πραγματική «αχίλλειος πτέρνα» αναδεικνύεται στα καύσιμα κίνησης, με περίπου το 40% των ευρωπαϊκών προμηθειών jet fuel και ντίζελ να διέρχονται από το Στενό του Ορμούζ. Παρά την απελευθέρωση 400 εκατ. βαρελιών πετρελαίου από πλούσιες χώρες μέσω του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας τον Μάρτιο, αναλυτές προειδοποιούν ότι η Ευρώπη διαθέτει μόλις έξι εβδομάδες αποθεμάτων σε καύσιμα αεροπλάνων, ενώ ορισμένα κράτη-μέλη ανησυχούν για μειώσεις στην εγχώρια παραγωγή προϊόντων διύλισης. Η Κομισιόν, από τη μία, προσπαθεί να αποφύγει τον πανικό, αρνούμενη ότι υπάρχει «κρίση καυσίμων», από την άλλη, προωθεί εκστρατείες για λιγότερες μετακινήσεις και «eco-driving» από τους πολίτες.
Η ενεργειακή στρατηγική της ΕΕ σε σταυροδρόμι
Το έκτακτο σχέδιο ΕΕ–ενέργεια κινείται σε δύο παράλληλες τροχιές: συνεχίζει τη γραμμή της πράσινης μετάβασης και ταυτόχρονα ρίχνει «μπαλώματα» σε μια κρίση που αλλάζει μέρα με τη μέρα. Συνεχίζονται οι δεσμεύσεις για ταχύτερη απανθρακοποίηση των δικτύων, κινητοποίηση πράσινων επενδύσεων και προώθηση «πράσινων» οικιακών συσκευών, την ώρα που η Επιτροπή αναζητά καλύτερο συντονισμό κρατών–μελών, μέτρα εξοικονόμησης και μηχανισμούς ανταλλαγής πληροφοριών για τον πραγματικό ενεργειακό κίνδυνο. Την ίδια στιγμή, εξετάζεται η αναβίωση του αμφιλεγόμενου μηχανισμού κοινών αγορών φυσικού αερίου, καθώς χώρες όπως η Ολλανδία, αλλά και η Ιταλία με διπλωματικές αποστολές σε Αλγερία και Σαουδική Αραβία, κινούνται ήδη μονομερώς για να εξασφαλίσουν προμήθειες, όπως γράφει το Politico.
Η απάντηση της ΕΕ στην ενέργεια προκαλεί όμως βαθιές εντάσεις μεταξύ Βορρά και Νότου. Πλουσιότερες χώρες εκφράζουν φόβους ότι η διεύρυνση των επιδοτήσεων θα διαστρεβλώσει την ενιαία αγορά και θα υπονομεύσει τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό πράσινων επενδύσεων, ενώ άλλες καταγγέλλουν ότι τα μέτρα δεν φτάνουν για να απορροφήσουν το σοκ, μεταφέροντας το βάρος στις εθνικές πρωτεύουσες.
Ο Λιθουανός υπουργός Ενέργειας, Ζιγκιμάντας Βαϊτσιούνας, χαιρετίζει την ευελιξία στις κρατικές ενισχύσεις αλλά προειδοποιεί ότι μικρότερες ή υπερχρεωμένες χώρες δεν έχουν την «πυροδύναμη» να αξιοποιήσουν στο έπακρο τους χαλαρούς κανόνες, ζητώντας κοινά ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία και κοινό χρέος για τη χρηματοδότηση αντλιών θερμότητας, μπαταριών και ηλεκτρικών οχημάτων. Για τον ίδιο, η οριστική απεξάρτηση της Ευρώπης από τα ορυκτά καύσιμα είναι η μόνη ανθεκτική λύση στο ενεργειακό χάος που πυροδότησε η επίθεση ΗΠΑ–Ισραήλ στο Ιράν, αλλά απαιτεί χρόνο και χρήμα που πολλές κυβερνήσεις σήμερα δεν διαθέτουν.