Η απειλή το Ιράν να μπλοκάρει για μεγάλο χρονικό διάστημα το Στενό του Ορμούζ επαναφέρει με δραματικό τρόπο στο προσκήνιο ένα σενάριο που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε υπερβολικά ακριβό και πολιτικά δύσκολο: τη δημιουργία νέων αγωγών που θα παρακάμπτουν το πιο κρίσιμο ενεργειακό choke point του πλανήτη. Για τις χώρες του Κόλπου, η ανάγκη να διασφαλίσουν τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου αποκτά πλέον χαρακτήρα στρατηγικής επιβίωσης, ενώ για την Ευρώπη το ζήτημα αποκτά άμεση βαρύτητα, καθώς συνδέεται με την ενεργειακή της ασφάλεια και τη σταθερότητα των διεθνών αγορών.
Αξιωματούχοι και στελέχη της ενεργειακής βιομηχανίας εκτιμούν ότι οι νέες υποδομές ίσως αποτελούν τη μοναδική ρεαλιστική απάντηση στην πάγια ευαλωτότητα των κρατών του Κόλπου απέναντι σε πιθανές διαταραχές στο Ορμούζ. Το πρόβλημα είναι ότι τέτοια έργα δεν απαιτούν μόνο τεράστια κεφάλαια, αλλά και πολυετή πολιτικό συντονισμό σε μια περιοχή όπου τα γεωπολιτικά συμφέροντα σπάνια ευθυγραμμίζονται πλήρως.
Η σημερινή κρίση, πάντως, έχει ήδη αναδείξει την αξία παλαιότερων επιλογών. Σαουδαραβικοί κύκλοι βλέπουν πλέον τον αγωγό East-West, μήκους 1.200 χιλιομέτρων, ως μια σχεδόν προφητική επένδυση. Ο αγωγός, που κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1980 όταν υπήρχαν φόβοι ότι ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ θα έκλεινε το στενό, δίνει σήμερα στη Σαουδική Αραβία τη δυνατότητα να μεταφέρει έως 7 εκατ. βαρέλια πετρελαίου την ημέρα στο λιμάνι Γιανμπού στην Ερυθρά Θάλασσα, παρακάμπτοντας πλήρως τα ύδατα που ελέγχει το Ιράν.
Ευρώπη και ΝΑΤΟ βλέπουν νέα ενεργειακή εξίσωση
Η συζήτηση που ανοίγει δεν περιορίζεται στα κράτη του Κόλπου. Η Ευρώπη έχει κάθε λόγο να παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις, καθώς οποιαδήποτε παρατεταμένη αστάθεια στο Ορμούζ μπορεί να χτυπήσει τις τιμές ενέργειας, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και το κόστος μεταφορών. Σε αυτό το περιβάλλον, το ΝΑΤΟ δεν μένει αμέτοχο, αφού η ασφάλεια των θαλάσσιων διαδρομών, η στρατηγική προστασία υποδομών και η συνολική σταθερότητα στη Μέση Ανατολή επηρεάζουν ευθέως τη δυτική αρχιτεκτονική ασφάλειας.
Στη Σαουδική Αραβία εξετάζεται ήδη το ενδεχόμενο είτε να επεκταθεί περαιτέρω η δυναμικότητα του East-West pipeline είτε να δημιουργηθούν νέες διαδρομές. Η αλλαγή κλίματος στην περιοχή είναι αισθητή. Αναλυτές υπογραμμίζουν ότι το θέμα δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως θεωρητική άσκηση, αλλά ως λειτουργική ανάγκη. Η λογική ενός δικτύου διαδρόμων, αντί ενός μόνο αγωγού, κερδίζει έδαφος, καθώς θεωρείται πιο ανθεκτική λύση σε περιόδους γεωπολιτικής πίεσης, έστω κι αν είναι πολύ πιο δύσκολη στην υλοποίηση.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο επανέρχεται και η ιδέα του διαδρόμου IMEC, του σχεδίου που υποστηρίχθηκε από τις ΗΠΑ και προβλέπει διασύνδεση της Ινδίας με τον Κόλπο και στη συνέχεια με την Ευρώπη. Το project αποκτά ξανά στρατηγική αξία, αν και ορισμένα από τα αρχικά του σενάρια, όπως διαδρομές προς το Ισραήλ, παραμένουν πολιτικά εξαιρετικά ευαίσθητα. Όλο και περισσότεροι παίκτες της αγοράς εκτιμούν ότι οι ενεργειακοί αγωγοί του μέλλοντος δεν θα αφορούν μόνο πετρέλαιο και αέριο, αλλά θα ενταχθούν σε ένα ευρύτερο πλέγμα εμπορίου, μεταφορών και γεωοικονομικής επιρροής.
ΝΑΤΟ, Ορμούζ και οι αγωγοί των δισεκατομμυρίων
Η μεγάλη δυσκολία είναι ότι τα σχέδια αυτά σκοντάφτουν σε σοβαρά εμπόδια. Το κόστος αναπαραγωγής ενός έργου όπως ο East-West pipeline σήμερα υπολογίζεται σε τουλάχιστον 5 δισ. δολάρια, ενώ πολυπλοκότερες διασυνοριακές διαδρομές από το Ιράκ μέσω Ιορδανίας, Συρίας ή Τουρκίας θα μπορούσαν να φτάσουν τα 15 με 20 δισ. δολάρια. Σε αυτά προστίθενται τα ζητήματα ασφαλείας, από ανεξερράγητα πυρομαχικά στο Ιράκ μέχρι τη δράση εξτρεμιστικών ομάδων, αλλά και οι φυσικές δυσκολίες διέλευσης μέσα από ερήμους και ορεινές περιοχές.
Ακόμη και οι διαδρομές προς το Ομάν δεν θεωρούνται ακίνδυνες, αφού πρόσφατες επιθέσεις με drones στο λιμάνι της Σαλαλάχ έδειξαν ότι ούτε αυτές οι εγκαταστάσεις μένουν εκτός βεληνεκούς των απειλών. Γι’ αυτό και βραχυπρόθεσμα οι πιο ρεαλιστικές επιλογές φαίνεται να είναι η επέκταση των ήδη υπαρχουσών υποδομών, όπως ο Σαουδαραβικός East-West pipeline και η γραμμή του Αμπού Ντάμπι προς τη Φουτζάιρα, αντί της άμεσης κατασκευής νέων, περίπλοκων δικτύων πολλών χωρών.
Την ίδια στιγμή, η Βρετανία ηγείται συνομιλιών ανάμεσα σε 35 χώρες για τη διαμόρφωση ενός συνασπισμού με στόχο την επαναλειτουργία του Στενού του Ορμούζ. Η διάσταση αυτή δίνει στην υπόθεση σαφές στρατηγικό βάθος και ενισχύει την εμπλοκή της Δύσης. Για το ΝΑΤΟ, ακόμη κι αν δεν υπάρχει άμεση επιχειρησιακή εμπλοκή όπως σε άλλα μέτωπα, η εξέλιξη της κρίσης επηρεάζει το περιβάλλον ασφαλείας στο οποίο κινείται η συμμαχία, ενώ για την Ευρώπη το διακύβευμα είναι πολύ πιο απτό: ενέργεια, πληθωρισμός, ναυτιλία και οικονομική σταθερότητα, σύμφωνα με τους Financial Times.
Ευρώπη μπροστά σε νέο ενεργειακό στοίχημα
Το βασικό συμπέρασμα που διαμορφώνεται είναι ότι οι χώρες του Κόλπου δεν βλέπουν πια το Ορμούζ ως έναν πρόσκαιρο πονοκέφαλο, αλλά ως μια διαρκή στρατηγική αδυναμία. Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί οι συζητήσεις για νέους αγωγούς έχουν προχωρήσει περισσότερο από ποτέ. Η Ευρώπη καλείται τώρα να διαβάσει σωστά το μήνυμα: η ενεργειακή ασφάλεια δεν θα κριθεί μόνο στις αγορές, αλλά και πάνω στον χάρτη των νέων υποδομών που ενδέχεται να ξανασχεδιάσουν τις ροές πετρελαίου και αερίου για τα επόμενα χρόνια.
Σε μια εποχή όπου η γεωπολιτική και η ενέργεια είναι πιο δεμένες από ποτέ, η κρίση στο Ορμούζ μπορεί να εξελιχθεί σε σημείο καμπής. Και αν τελικά οι χώρες του Κόλπου προχωρήσουν σε νέες επενδύσεις-μαμούθ για να παρακάμψουν το στενό, τότε η Ευρώπη και το ΝΑΤΟ θα βρεθούν μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, όπου οι αγωγοί δεν θα είναι απλώς οικονομικά έργα, αλλά εργαλεία ισχύος, ασφάλειας και επιβίωσης.