Η συζήτηση περί «αντικατάστασης» του Στενού του Ορμούζ από την Τουρκία δεν αντέχει σε γεωπολιτικό έλεγχο. Το Ορμούζ παραμένει μία από τις πιο κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες παγκοσμίως, καθώς από εκεί περνά περίπου το 20% της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου, ενώ η βόρεια διαδρομή του Ιράκ μέσω Τουρκίας είναι πολύ περιορισμένη, πολιτικά ασταθής και δύσκολα αναπτυσσόμενη σε κλίμακα. Ωστόσο, η πραγματική και πιο χρήσιμη ερώτηση δεν είναι αν η Τουρκία μπορεί να «αντικαταστήσει» το Ορμούζ. Η πραγματική ερώτηση είναι αν η παρατεταμένη διαταραχή στο Ορμούζ μπορεί να αυξήσει τη στρατηγική σημασία της Τουρκίας για το Ιράκ ως εναλλακτική διέξοδο για τις εξαγωγές του. Και η απάντηση σε αυτή την ερώτηση είναι σαφώς ναι.
Η ανάγκη αυτή φάνηκε ήδη από την κίνηση της Βαγδάτης να αναζητήσει βόρειες διαδρομές μέσω Τουρκίας. Αυτή η κίνηση δεν σημαίνει ότι η Τουρκία μπορεί να αντικαταστήσει το Ορμούζ ή τη Βασόρα, αλλά ότι, σε συνθήκες κρίσης, η βόρεια διαδρομή γίνεται στρατηγικό αποκούμπι, μια εναλλακτική όταν οι συνθήκες στον Κόλπο είναι ασταθείς.
Γιατί είναι σημαντικό το Ορμούζ για το Ιράκ
Η ευπάθεια του Ιράκ αρχίζει από τη γεωγραφία του. Το σύστημα εξαγωγών του Ιράκ είναι υπερβολικά συγκεντρωμένο στον νότο, γύρω από τη Βασόρα, και αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε διαταραχή στη ναυσιπλοΐα του Κόλπου μετατρέπεται άμεσα σε οικονομική κρίση. Το Ιράκ δεν εξαρτάται μόνο από τη Βασόρα υπό κανονικές συνθήκες. Η Βασόρα είναι το κεντρικό σημείο του συστήματος εξαγωγών του Ιράκ. Οι νότιες τερματικές εγκαταστάσεις διαχειρίζονται την πλειονότητα των εξαγωγών πετρελαίου της χώρας, με τα έσοδα από το πετρέλαιο να αποτελούν τη βασική πηγή του κρατικού προϋπολογισμού.
Αυτή η εξάρτηση κάνει το Ορμούζ περισσότερο από έναν μακρινό θαλάσσιο κίνδυνο. Για το Ιράκ, το Ορμούζ είναι σημείο πίεσης που συνδέει την εξωτερική αβεβαιότητα με τη σταθερότητα του εσωτερικού του συστήματος. Όταν οι ροές μέσω του Κόλπου διαταράσσονται, η επίπτωση δεν περιορίζεται μόνο στην ποσότητα των εξαγωγών. Γρήγορα επεκτείνεται και στα δημόσια έσοδα, στις μισθοδοσίες του κράτους, στο πελατειακό σύστημα και στην ευρύτερη πολιτική οικονομία της χώρας. Επομένως, μία παρατεταμένη κρίση στο Ορμούζ δεν φέρνει μόνο ενεργειακή αβεβαιότητα, αλλά και συστημική κρίση για το Ιράκ.
Η Τουρκία ως εναλλακτική διαδρομή για το Ιράκ
Αυτό είναι το πλαίσιο εντός του οποίου η Τουρκία αναδεικνύεται ως στρατηγικός εταίρος του Ιράκ. Στις κανονικές συνθήκες, η διαδρομή μέσω Τουρκίας είναι απλώς μία επιπλέον δυνατότητα μέσα σε ένα κατακερματισμένο σύστημα εξαγωγών. Ωστόσο, σε συνθήκες κρίσης, αυτή η διαδρομή αναδεικνύεται ως η πιο πιθανή εναλλακτική διαδρομή, που το Ιράκ μπορεί να ενεργοποιήσει με πραγματική κλίμακα.
Η απόφαση της Βαγδάτης να αποκαταστήσει τις άμεσες εξαγωγές από το Κιρκούκ προς το Τζεϊχάν είναι ιδιαίτερα σημαντική. Δείχνει ότι η κυβέρνηση του Ιράκ βλέπει τον βόρειο άξονα όχι ως μια συμπληρωματική εναλλακτική σε περιόδους ηρεμίας, αλλά ως μια στρατηγική λύση όταν οι νότιες διαδρομές είναι προβληματικές. Το ίδιο πρότυπο είναι ορατό και στην προσπάθεια του Ιράκ να μεταφέρει το πετρέλαιο μέσω βόρειων και οδικών διαδρομών, όταν η πρόσβαση στον Κόλπο είναι αβέβαιη.
Αυτά τα μέτρα, αν και προσωρινά και μάλλον μη αποτελεσματικά, δείχνουν μια σαφή στρατηγική επιλογή: όταν το Ορμούζ καθίσταται ασταθές, η Τουρκία γίνεται πιο σημαντική για το Ιράκ, και όχι απλώς ως μια εναλλακτική διαδρομή, αλλά ως μια στρατηγική βαλβίδα αποσυμπίεσης.
Τα όρια της στρατηγικής αντικατάστασης
Ωστόσο, τα όρια αυτής της αλλαγής είναι εξίσου σημαντικά με την γεωπολιτική της υπόσχεση. Η Τουρκία δεν μπορεί να αντικαταστήσει το Ορμούζ, και ο άξονας Ιράκ–Τουρκίας δεν μπορεί να αναπαράγει την κλίμακα, τη ρευστότητα ή το εμπορικό βάθος των εξαγωγών μέσω Βασόρας. Το χάσμα χωρητικότητας είναι πολύ μεγάλο, η υποδομή παραμένει κατεστραμμένη ή υποχρησιμοποιούμενη και η πολιτική κατάσταση παραμένει ασταθής.
Ο βόρειος άξονας παραμένει, επίσης, φορτωμένος με πολιτικές διαμάχες. Η νομική και πολιτική αβεβαιότητα που ακολούθησε τη διακοπή των ροών του 2023, οι εντάσεις μεταξύ Βαγδάτης και Ερμπίλ, και η γενικότερη δυσκολία στις ενεργειακές σχέσεις Ιράκ–Τουρκίας περιορίζουν το ρυθμό αποκατάστασης και την κλίμακα της βόρειας διαδρομής.
Αυτό είναι που καθιστά πιο πειστική την ανάλυση ότι η Τουρκία δεν γίνεται «το νέο Ορμούζ». Γίνεται όμως ένα στρατηγικό αποκούμπι για το Ιράκ όταν οι συνθήκες στον Κόλπο είναι αβέβαιες. Στην πραγματικότητα, το Ιράκ αναγκάζεται να αντιμετωπίσει τον τουρκικό διάδρομο ως στρατηγικό μηχανισμό ασφάλειας.
Συμπεράσματα και μελλοντικές προβλέψεις
Το Ιράκ, αν και δεν θα αντικαταστήσει το Ορμούζ, φαίνεται να επιταχύνει την προσπάθειά του να διαφοροποιήσει τις εξαγωγικές διαδρομές του, με την Τουρκία να αναδεικνύεται ως ο κύριος ευνοούμενος αυτής της αλλαγής. Το πιο πιθανό σενάριο είναι η σταδιακή εξοικείωση με την έννοια ότι ο βόρειος διάδρομος δεν είναι μόνο μια επιπλέον διαδρομή, αλλά μια σημαντική συνιστώσα της στρατηγικής ανθεκτικότητας του Ιράκ.
Αν η αβεβαιότητα στο Ορμούζ γίνει επαναλαμβανόμενη, η Βαγδάτη θα επενδύσει περισσότερο στην αποκατάσταση και αναβάθμιση του αγωγού Κιρκούκ–Τζεϊχάν. Η Τουρκία, ως εκ τούτου, θα γίνει αναγκαία, όχι γιατί μπορεί να αντικαταστήσει το Ορμούζ, αλλά γιατί θα προσφέρει στο Ιράκ το πιο σημαντικό συστατικό για την ενεργειακή του ασφάλεια: μια αξιόπιστη εναλλακτική.